Biyernes, Marso 31, 2023

Rights of Nature, isyu ng wika, POs, NGOs, gawaing pagsasalin at KWF

RIGHTS OF NATURE, ISYU NG WIKA, POs, NGOs, GAWAING PAGSASALIN, AT KWF
Munting pagninilay ni Gregorio V. Bituin Jr.

Nitong Marso 2023 ay dalawang seminar hinggil sa Rights of Nature ang aking dinaluhan. Ang una'y ang dalawang araw na kumperensya ng Commission on Human Rights (CHR) at Philippine Miserior Partnership Inc. (PMPI) hinggil sa Dignity and Rights for ALL noong Marso 14-15, 2023. Ang ikalawa'y ang Rights of Nature General Assembly (RoN GA) noong Marso 21-23, 2023. Kapwa ko dinaluhan iyon sa pamamagitan ng zoom, at nag-participate, bagamat may face-to-face. 

Sa ikatlong araw ng RoN GA, habang kinikritik at ineedit ng mga dumalo ang inihandang pahayag na nakasulat sa Ingles, dito'y narinig kong muli sa isang katutubo ang usaping wika. Sinabi niyang hindi nila maintindihan ang ginagawang pahayag sa RoN GA dahil nakasulat sa Ingles. Kaya sinabi na lang niya ang hinaing ng mga katutubo.

Sa isa pang naunang artikulo ay nabanggit ko ang pangangailangan ng isang ahensya ng gobyerno na mungkahi ko'y maging opisyal na tagasalin sa wikang Filipino ng mga batas ng bansa na nakasulat kadalasan sa wikang Ingles. Dahil naloloko ang mga katutubo dahil lahat ng dokumento ay nakasulat sa Ingles. Halimbawa ng dapat isalin ay ang IPRA (Indigenous People’s Rights Act) upang mas maunawaan pa ng mga katutubo, ang Safety Spaces Act para sa mga kababaihan, at ang UDHA (Urban Development and Housing Act) para sa mga maralita. Gumawa ng sariling salin ng UDHA noon ang KPML upang maunawaan ng maralita ang batas na iyon, subalit hindi iyon opisyal na salin. Baka sa korte ay matalo kami kung hindi angkop ang mga salitang naisalin. 

Bukod sa mga batas na nauna na nating naipahayag sa isang artikulo, dapat pati mga IRR o  Implementing Rules and Regulations ng bawat batas ay isalin din sa wikang Filipino, pati na sa wika ng mga rehiyon, tulad ng Ilokano, Igorot, Kapampangan, Ilonggo, Cebuano, Meranao, at iba pa. At ang ahensyang opisyal na tagasalin dapat ay ang Komisyon sa Wikang Filipino (KWF)

Kaya dapat amyendahan ang RA 7104 na nagtayo ng Commission on the Filipino Language (na orihinal na pangalan ng KWF batay sa batas) upang iatas sa ahensyang ito na, dahil sila ang komisyon sa wika, ay sila na ang dapat opisyal na tagasalin ng lahat ng batas ng ating bansa, mula sa wikang Ingles tungo sa wikang Filipino.  At  bawat batas na naisalin ay dapat tatakan ng "Opisyal na Salin ng Komisyon sa Wikang Filipino (KWF)”.

Isa pa, saan mang  pagtitipon, gaya ng RoN GA, ay hindi naman sa wikang Filipino nakasulat ang mga dokumento, kundi laging nasa Ingles. Ito kasi ang nakagisnan nating wika ng akademya, wika ng umano'y may pinag-aralan, ng elitista, ng makapangyarihan sa lipunan, habang ang wikang Filipino ang wika ng karaniwang tao, tulad ng maralita, manggagawa, mahihirap sa iskwater, atsay, pulubi, o marahil ay walang pinag-aralan. Paano pa ang mga katutubo na may sariling kultura at pinag-aralan, ngunit hindi wikang Ingles ang gamit kundi sariling wika? 

Ayon nga sa Kartilya ng Katipunan, “Ang kamahalan ng tao’y wala sa pagkahari, wala sa tangus ng ilong at puti ng mukha, wala sa pagkaparing kahalili ng Dios, wala sa mataas na kalagayan sa balat ng lupa; wagas at tunay na mahal na tao, kahit laking gubat at walang nababatid kundi ang sariling wika, yaong may magandang asal, may isang pangungusap, may dangal at puri; yaong di napaaapi’t di nakikiapi; yaong marunong magdamdam at marunong lumingap sa bayang tinubuan.” Ibig sabihin, ang wika ay dangal natin at pagkatao.

Simulan natin ito sa mismong hanay natin. Pagdating sa mga batas ng bansa, dapat ang KWF ang maging opisyal na tagasalin sa wikang Filipino. Habang sa mga POs (people’s organizations) at NGOs (non-government organizations), dapat pag-usapan din ang pagsasalin sa sariling wika ng mga dokumentong ating ipinababasa sa madla. Hindi lang sa wikang Filipino kundi sa wika rin ng mga rehiyon, na nabanggit na natin sa unahan. Paano ang mekanismo upang nagkakaisa tayo sa pagsasalin ng mga dokumento sa wikang nauunawaan ng mas higit na nakararami? Huwag nating hayaang ituring na bakya ang ating wika, ang wikang Filipino. Bagkus ay paunlarin pa natin ito, di lang sa pasalita kundi maging sa mga dokumento, kahit  thesis pa iyan sa pamantasan.

Maraming salamat sa katutubong Dumagat-Remontado na dumalo sa RoN at naihayag niya ang usaping wika. Dahil may batayan na ang tulad kong makata upang payabungin at itaguyod ang pagsasalin at pagsusulat sa sariling wika para sa at kagalingan ng higit na nakararami.

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), isyu ng Marso 16-31, 2023, pahina 14-15

Huwebes, Marso 30, 2023

Salinggogon

SALINGGOGON

kapara'y cherry blossom ng Japan ang salinggogon
na sa Masungi Georeserve makikita roon
aba'y Philippine native tree pala ang mga iyon
na huwag pabayaan kundi protektahan ngayon

sa Masungi at sa Upper Marikina Watershed
ito matatagpuan na may sayang ihahatid
di ito tutubo roon kung may mga balakid
tulad ng sabi'y development na unregulated

at mga gawaing ilegal na dapat labanan
mga lugar iyong nararapat maprotektahan
upang makinabang ang bayan at ang kalikasan
laban sa mapagsamantalang kupal at gahaman

wala pa sa U.P. Diksiyonaryong Filipino
ang salitang salinggogon nang agad tiningnan ko
sa susunod na edisyon sana'y isama ito
bilang malayang ambag sa ating salita rito

O, Salinggogon, ikaw ang cherry blossom ng bansa
na dapat naming ipagmalaki't di makawawa
dapat kang protektahan laban sa tuso, kuhila,
at kapitalistang pagtutubuan ka lang sadya

- gregoriovbituinjr.
03.30.2023

* ang unang litrato'y mula sa Philippine Star fb page, ang ikalawa'y mula sa Inquirer twitter, at ang ikatlo'y sa Masungi Georeserve fb page

Miyerkules, Marso 29, 2023

Ka Jimmy Tadeo

KA JIMMY TADEO

anim kaming nakiramay mula sa Ex-D
at umawit bilang parangal kay Ka Jimmy
ng kantang "Detenido" para sa bayani
ng magsasaka, nakiramay nga'y kayrami

sa sasakyan pa lamang patungo sa sadya
munting kwaderno'y kinuha ko't nakagawa
ng dalawang taludtod ng alay na tula
na binigkas ko roon sa harap ng madla:

"Si Ka Jimmy Tadeo, lider-magbubukid
pangarap niya'y paglayang dapat mabatid
paglaya sa hirap na sa atin binulid
ng uring mapang-aping dusa ang hinatid

pagbabago ng sistema'y kanyang adhika
na sa kanya'y isang pangarap na dakila
pagpupugay, Ka Jimmy, ikaw ma'y nawala
ay mananatiling buhay ang iyong diwa"

bertdey din pala niya ang araw na iyon
nang luksang parangal ay idinaos doon
Ka Jimmy, pamana mong diwa'y aming baon
tungo sa lipunang asam at nilalayon

- gregoriovbituinjr.
03.29.2023

* salamat sa kumuha ng litrato na ibinahagi sa Ex-D

Lunes, Marso 27, 2023

Heroes Street

HEROES STREET
(LANSANGAN NG MGA BAYANI)

nasa gilid lang ng Bantayog ng mga Bayani
ang Heroes Street o Lansangan ng mga Bayani
para kang tumapak sa tinapakan ng bayani
bagamat di mo iniisip magpakabayani

di iyon mataong lugar, gayong may tao naman
di tulad ng Monumento doon sa Caloocan
o sa Luneta sa lungsod, ang dating Bagumbayan
gitna ng Centris at Bantayog ang maikling daan

Heroes Street, lansangan ng lumaban sa marsyalo
sa Bantayog ng mga Bayani'y naukit dito
ang ngalan ng mga biktima, desaparesido,
mga bayani noong nakipaglabang totoo

ah, minsan kaya'y dumaan ka rin sa Heroes Street
sa Quezon Avenue M.R.T. station malapit
at damhin ang lugar pati kasaysayang kaypait
na idinulot ng diktadurang tigib ng lupit

- gregoriovbituinjr.
03.27.2023

Biyernes, Marso 24, 2023

Parak-manggagahasa

PULIS-MANGGAGAHASA

mabuti't nakatakas ang estudyante
sa kamay ng dalawang parak na peste
habang tulog ay ginahasa ang pobre
buti't nagising ang kawawang babae

siya't nakawala't humingi ng tulong
sa mga kaibigan agad nagsumbong
dalaga'y nagsampa ng kaso't sinuplong
ang dalawang parak na ngayon na'y kulong

kurikong kagaw ang kanilang kapara
o baka anay sa hanay ng pulisya
o ulupong na nanunuklaw ng iba
na baka hanap lagi'y mabibiktima

ang tulad nila'y di dapat pamarisan
marahil dapat mabulok sa piitan
mabuti't gumagalaw ang katarungan
na sa biktima'y nabigay ng agaran

- gregoriovbituinjr.
03.23.2023

* headline sa pahayagang Pang-Masa, Marso 23, 2023: "2 Pulis-Cavite Inaresto sa Rape", at sa pahayagang Pilipino Star Ngayon, Marso 23, 2023, p. 9: "Grade-12 student ni-rape ng 2 pulis"

Miyerkules, Marso 22, 2023

Pahalagahan ang tubig

PAHALAGAHAN ANG TUBIG
(Marso 22 - World Water Day)

pinagsamang hydrogen at oxygen
ang karaniwang iniinom natin
at napuno rin ng tubig ang ating
katawan kaya tayo'y malakas din

kung walang tubig, saan patutungo
tiyak di tayo makakapaligo
at di rin tayo makakapagluto
baka wala tayo rito't naglaho

kaytindi ng oil spill sa Mindoro
saribuhay at tao'y apektado
karagatan ay nasirang totoo
may dapat talagang managot dito

di sagot ang proyektong Kaliwa Dam
para sa tubig ng Kamaynilaan
dahil mawawasak ang kabundukan
pati na lupang kanunu-nunuan

huwag gawing basurahan ang ilog,
sapa, lawa't katubigang kanugnog
dahil tubig ay búhay, umiinog
tubig ay buháy, sa atin ay handog

dinggin natin ang lagaslas ng tubig
damhin mo ang pagluha niya't tinig
palahaw niya't atin bang narinig
siya'y dinumhan, siya'y nabibikig

sa World Water Day ay ipanawagan
tubig ay dapat nating ipaglaban
huwag dumihan, huwag pagtapunan
at huwag gamitin sa kasakiman

- gregoriovbituinjr.
03.22.2023

Karumal-dumal

KARUMAL-DUMAL

karumal-dumal na krimen sa bata!
estudyanteng Grade 4 ang ginahasa!
may pari pang ganyan din ang ginawa!
nakapanggagalaiting balita!

pagkatao ng bata'y niluray na
siya pa'y pinaslang! isinako pa!
pari'y nanggahasa ng dalagita!
paano kung ama ka ng biktima?

tiyak manggagalaiti sa ngitngit
sa naganap na sadyang anong sakit!
hustisya'y ihihiyaw mo sa galit!
baka sugurin mo ang nagmalupit

di maitatago habang panahon
ang krimen ng sinumang nandaluhong
ang maysala'y tukuyin at isuplong!
dakpin, bitayin, kundi man, ikulong!

- gregoriovbituinjr.
03.22.2023

* Pinaghalawan: Dalawang balita sa pahayagang Pilipino Star Ngayon, Marso 6, 2023, pahina 9, na may pamagat na "Grade 4 ginahasa na, pinatay pa" at "Pari na pinaaaresto sa rape, sumuko"

Martes, Marso 21, 2023

Pananagutan

PANANAGUTAN

pagbangon para sa karapatan
paglingon sa ating nakaraan
pagbaka para sa katarungan
tungo sa maayos na lipunan

labanan ang kawalang hustisya
huwag pabayaan ang biktima
magpatuloy tayong makibaka
tungong makatarungang sistema

anong mekanismong nararapat
upang gumaling ang bawat sugat
pag may tortyur, sa utak ang pilat
na di basta malimutang sukat

dapat lang pag-usapan ang isyu
hinggil sa karapatang pantao
kaninong pananagutan ito
pag nilabag na itong totoo

mga pagdukot, mga pagpatay, 
pag-tortyur at iba pang paglabag
lalo sa karapatan sa buhay,
laya, seguridad, at dignidad

dulot nito'y takot at bangungot
sistema ba ang dapat managot
hustisya ba'y saan mahuhugot
nang mapanagot ang mga buktot

- gregoriovbituinjr.
03.21.2023

Lunes, Marso 20, 2023

Pagdalo sa Rights of Nature General Assembly

PAGDALO SA RIGHTS OF NATURE GENERAL ASSEMBLY

dadaluhan ko'y Rights of Nature General Assembly
nang mabatid ito'y di na ako nag-atubili
kinontak sila't ako'y talagang agad nagsabi
dahil kahalagahan ng isyu'y aking namuni

dalawa't kalahating araw itong talakayan
mga tagapagsalita'y pakikinggang mataman
lalo sa usaping karapatan ng kalikasan
na noon pa'y nadama ko nang dapat pag-usapan

ang mga ilog nga'y di lang bagay pagkat may buhay
dumihan mo ito't maraming isdang mamamatay
tulad ng Ilog Pasig na basura'y nahalukay
at wala nang mga isdang doon ay nabubuhay

ang karagatan ay tinadtad ng basurang plastik
na napagkakamalang pagkain at sumisiksik
sa tiyan ng lamang dagat at isdang matitinik
di ba't ang kalikasan ay marunong ding humibik?

nariyan din ang bundok tulad ng Sierra Madre
na may karapatang manatili sa ating tabi
sumasangga sa kaylakas na unos, nagsisilbi
sa atin bilang kalasag sa bagyong matitindi

tapunan ba ng upos ng yosi ang mga sapa
ang mga katubigan ba'y tapunan ng basura
kinalbo ang mga bundok dahil sa pagmimina
hanggang kapaligiran nito'y tuluyang nagdusa

kaya sa pagtanggap sa akin, maraming salamat 
makakadalo rito't sa iba'y makapagmulat
Rights of Nature ay karapatang dapat madalumat
upang kalikasan ay mapangalagaang sukat

- gregoriovbituinjr.
03.20.2023

* Ang Rights of Nature General Assembly (RoN) ay gaganapin mula Marso 21 hanggang 23, 2023. Pinangungunahan ito ng Global Alliance for the Rights of Nature (GARN), NASSA/Caritas Philippines, Philippine Misereor Partnership, Inc. (PMPI), at Rights of Nature PH

Linggo, Marso 12, 2023

Para kanino nga ba ang pag-unlad?

PARA KANINO NGA BA ANG PAG-UNLAD?

"Hindi nga masama ang pag-unlad
Kung hindi nakakasira ng kalikasan"
- mula sa walang kamatayang awiting Masdan Mo Ang Kapaligiran ng bandang ASIN

patuloy ang kaunlaran ng ating kabihasnan
mga gusali't kondominyum ay nagtatayugan
mga bagong tulay na ginawa'y naghahabaan
habang pinapatag naman ang mga kabundukan

ginamit ang fossil fuel para raw sa pag-unlad
sangkaterbang coal plants pa ang itinayo't hinangad
kinalbong bundok at gubat ay talagang nalantad
habang buhay ng tao'y patuloy na sumasadsad

sinemento ang mga bakong lansangan sa lungsod
pati mga daan upang maging farm-to-market road
ang mga tiwangwang na lupa'y nilagyan ng bakod
bumundat ang kapitalistang nambarat sa sahod!

lumikha ng mga eroplano't barkong pandigma
nagpataasan ng ihi ang iba't ibang bansa
sinugod pa ng Rusya ang Ukraine, nakakabigla
sa isyung klima, Annex 1 countries ang nagpalala

di raw masama ang pag-unlad, lagi nilang sambit
kung di sisira sa kalikasan, dagdag ng awit
pag-unlad ba'y para kanino? tanong na malimit
para sa iilan? di kasama ang maliliit?

- gregoriovbituinjr.
03.12.2023

Miyerkules, Marso 8, 2023

Pagpupugay sa kababaihan

PAGPUPUGAY SA KABABAIHAN

ano nga bang ugat ng inyong kaapihan
gayong di kayo dapat api sa lipunan
pagkat kalahati kayo ng daigdigan
at kami'y mula sa inyong sinapupunan

api ba dahil sa sistemang patriyarkal?
dahil ba nanalasa'y sistemang kapital?
ah, bakit, gayong mundo'y inyong iniluwal
kayo ang aming ina, inang mapagmahal

ilaw ng tahanan ay di dapat mapundi
dahil lalaban din kayo pag naaapi
kayo ang nag-alaga sa aming paglaki
dahil sa inyo, lagay namin ay bumuti

ating itayo ang lipunang makatao
na walang mahirap at mayaman sa mundo
kung saan ang bawat isa'y nirerespeto
at walang pagsasamantala sa kapwa mo

katawang biyolohikal ma'y magkaiba
ay di rason upang kayo'y masamantala
baguhin na natin ang bulok na sistema
nang makamit din ang panlipunang hustisya

- gregoriovbituinjr.
03.08.2023

Biyernes, Marso 3, 2023

Pagbati para sa Marso Otso

PAGBATI PARA SA MARSO OTSO

mabuhay kayo, O, mga kababaihan
kayong kalahati ng ating daigdigan
na pinagmulan ay inyong sinapupunan
taospusong pagpupugay sa inyong tanan

sa pandaigdigang araw ninyong daratal
kinikilala'y ang kamay ninyong nagpagal
at umugit ng bukas at dapat itanghal
ang Marso Otso'y araw na sadyang espesyal

muli, sa inyo'y taaskamaong pagbati
kayong pinanggalingan ng buhay na iwi
nawa'y makamit ninyo ang lipunang mithi
na walang nagsasamantala't naghahari

- gregoriovbituinjr.
03.03.2023